Jenda Terpstra: Zonder Papieren – Deel II
De eerste borden rijst worden opgediend. Vrouwen verzamelen zich om de tafel. Het is minder druk dan gewoonlijk, maar de sfeer is er niet minder gezellig om. Elke maand komen de vrouwen samen in het eetcafé op de Overtoom in Amsterdam om te praten over wat het is om illegaal te zijn.
Acht vrouwen zitten om de tafel en eten samen hun bord rijst met salade. Het geluid van bestek vult de ruimte en voegt zich bij de wereldmuziek op de achtergrond. In de hoek van het café zitten drie donkere jongetjes op een bankje verveeld voor zich uit staren. Ze wachten op hun moeder en vinden het maar saai, zoals hun moeder aan tafel lachend vertelt. Maar voor haar is deze avond belangrijk.
Wat doe je als je geen geld of papieren hebt, maar wel rekeningen om te betalen en een kind om voor te zorgen? Wat gebeurt er met je als je ziek wordt, maar geen verzekering hebt? En wie zorgt er voor je kind als er iets met je gebeurt? Het zijn vragen die de vrouwen aan tafel allemaal bezighouden.
De Steungroep Vrouwen Zonder Verblijfsvergunning (SVZV) denkt met ze mee. Met het motto “Iedereen heeft het recht om zich waar ook ter wereld, naar eigen keuze en in veiligheid, te vestigen” organiseren ze deze avond. Mede door de inzet van vrijwilligers werken ze sinds 1995 aan het verbeteren van de positie van ongedocumenteerden. En zoals elke maand is er ook vanavond een speciaal programma na het diner: een programma waar de gasten nu al zacht om grinniken.
Sarah van Binsbergen (24) is één van de vrijwilligers van SVZV en houdt geregeld spreekuur voor vrouwen zonder papieren. “Vrouwen komen bij ons binnen met allerlei vragen: over onderwijs voor hun kinderen, financiële zaken, of voor juridisch advies. Wij kunnen fondsen aanschrijven en ze doorverwijzen. Maar veel middelen hebben we niet, en dat is wel eens frustrerend.” De Stichting probeert vooral een plaats te creëren waar vrouwen zich thuis voelen, en dat blijkt vanavond.
Als het eten klaar is, verzamelen een aantal vrouwen zich om te vertellen. Ze hebben allemaal een verhaal, en zouden die het liefst tegelijk vertellen. “Ik kom uit Turkije,” vertelt een modieus uitziende vrouw van middelbare leeftijd in bijna geperfectioneerd Nederlands. “Ik kwam hier in 1992 toen ik 18 jaar was. Ik werd als importbruid hierheen gehaald om te trouwen met mijn neef.” Maar het huwelijk bleek geen mooi leven. “Ik woonde bij mijn schoonfamilie in huis en mocht niets. Ze wilden mij klein houden, ze wilden niet dat ik naar tv keek om zo de taal te leren. En mijn man? Die leidde een dubbel leven, hij woonde niet eens bij ons.” Haar echtgenoot bleek een andere vriendin te hebben. “En ik moest alles maar accepteren.” Uiteindelijk scheidde het paar, met als gevolg dat haar verblijfsvergunning werd ingetrokken. Nu woont ze sinds 2003 illegaal in Nederland.
De vrouwen die bij SVZV aankloppen komen overal vandaan. Uit Suriname, Afrika, het Midden-Oosten, Marokko of Turkije. Van Binsbergen: “De achtergrond van vrouwen is verschillend en soms erg tragisch. Sommige vrouwen zijn bijvoorbeeld slachtoffer geworden van vrouwenhandel. Daarom willen we liever geen mannen bij het Steunpunt of op deze avond.”
Op de vraag hoe ze overleven, geven de vrouwen aan tafel een eenduidig antwoord: je bent afhankelijk van je vrienden en hulp uit je directe omgeving. De Turkse vrouw vertelt hoe ze zeven dagen per week, twaalf uur per dag, illegaal in een bakkerij werkte en amper betaald kreeg. De anderen knikken herkennend. “Je wordt afgezet door de mensen van wie je het niet verwacht.”
De moeder wiens kinderen in de hoek zitten, is hier al twaalf jaar. Ook zij verblijft hier zonder papieren. Aan de andere kant van de tafel zit een Surinaamse vrouw. Ze is vanavond samen met haar negenjarige dochtertje gekomen. Niet lang geleden werd ze met spoed opgenomen in het ziekenhuis. De rekeningen stroomden binnen, want zonder papieren kon ze geen verzekering afsluiten. Gelukkig werd haar dochter opgevangen door vrienden en kennissen. Ook het Steunpunt hielp door fondsen aan te schrijven om de rekeningen te betalen. De hulp die ze kreeg ontroerd haar. “We moeten sterk zijn”, zegt ze. “We zijn maar met z’n tweeën,” verwijzend naar haar dochtertje.
In de strijd om te overleven staat het verkrijgen van een verblijfsvergunning vaak centraal. Van Binsbergen: “Vaak is het eerste wat we op een spreekuur ze vragen of ze kinderen hebben. Als de vader van hun kinderen Nederlands is, maken ze meer kans op een verblijfsstatus. Soms wil een man zijn kinderen wel erkennen. Dat helpt.” Maar er wordt ook samen met de vrouwen gekeken of het realistisch is om in Nederland te blijven. Zelfredzaamheid is het motto. Wat de Steungroep doet is solidariteit tonen, alsdus van Binsbergen.
De treurige teneur van de gesprekken wordt plots doorbroken door opzwepende muziek. Luide drums, snelle ritmes en mediterrane melodiën. Gegiechel klinkt uit de hoek, en daar staan ze: vrouwen uit alle windstreken, klaar om te dansen. Het is Women Only en er is geen enkele reden om je te schamen. Vanavond is er een speciale danslerares uitgenodigd voor een lesje buikdansen. De lerares schudt met haar heupen en kijkt met fonkelende ogen rond. De dames achter haar volgen haar voorbeeld. Hangertjes aan de doeken rond hun middel rinkelen. Heupen draaien sensueel in het rond. Vooraan kijkt een Afrikaans meisje met kleine staartjes toe hoe haar stevige moeder de pan uit swingt. De doeken glimmen en schudden, de muziek galmt door de ruimte. De zware sfeer van de gesprekken van zojuist wordt overstemd door luide muziek, gedans en gelach. Het motto is zelfredzaamheid, en deze vrouwen vechten door.
Vanwege de privacy vertellen de vrouwen hun verhaal anoniem en is er geen beeldmateriaal gemaakt.
ex Ponto