ex Ponto

Massoud Memar: Achtendertig jaar geleden, toen ik nog in Iran woonde, was ik lid van een kleine groep jonge filmamateurs. We organiseerden een Super-8 filmfestival met veertien korte films. In een van die films kijkt een arme, werkloze man wiens kind ziek is boos naar een foto van de Shah. De volgende avond kwamen twee mannen in burger van de SAWAK, de geheime dienst van de Shah, en zeiden tegen me dat ze met de regisseur wilden praten. Ik antwoordde dat ik die niet kenden en dat hij hier niet kwam.

Vlak voor het festival was ik de regisseur op straat tegengekomen. Ik had hem gevraagd waar hij mee bezig was en hij had gezegd: 'Ik zit in geldproblemen. Ik heb een film gemaakt, maar die ligt bij het laboratorium. Ik heb geen geld. Ik kan hem niet ophalen. Ik vroeg hem hoeveel hij nodig had. Omgerekend een euro of tien, zei hij. Ik antwoordde dat ik op het ogenblik geen geld had, maar de volgende week mijn maandgeld van mijn vader zou krijgen en hem dan het geld voor de film zou geven. De regisseur werkte in een bakkerij. Dat was in november 1973 in Ahwaz, een kleine stad in zuidwest Iran.

Dubbele controle
In november 2011, ben ik bij het IDFA in Amsterdam. Mijn perskaart danst op mijn borstkas, ik heb mijn kaartje in mijn hand. Ik sta in de lange rij. De controleurs bij de deur hebben allemaal een kleine scanner waarmee ze alle kaartjes scannen. Gewone kijkers worden één keer gecontroleerd, maar ik, als journalist, twee keer: één keer mijn ticket en de tweede keer mijn perskaart. De eerste keer dacht ik, dat is normaal: ze willen zoiets natuurlijk controleren of ik geen valse perskaart heb. Maar deze dubbele controle herhaalt zich bij iedere film. Ik zie dat alle journalisten, gasten en filmmakers dubbel worden gecheckt. Toch vond ik het niet prettig, deze dubbele controle. Ik was voor het IDFA schuldig zonder iets te hebben gedaan. In al die 38 jaar heb ik bij geen enkel festival dit soort controles meegemaakt. Het IDFA is in dit opzicht echt uniek.

Het ergste was dat een vrouwelijke controleur zonder mijn perskaart te controleren mijn ticket bewaarde en niet aan me teruggaf. Ik vroeg aan haar: 'Geeft u me mijn ticket niet terug?' waarop ze antwoordde: 'U hebt een vreemde naam.' 'OK, geef me mijn kaartje terug,' zei ik. Ze controleerde mij voor de derde keer; het is zo makkelijk om met zo'n dubbele check spelletjes te spelen.

Zoals elk jaar zag ik verschillende films over verschillende onderwerpen: politiek, sociale en culturele kwesties en kunst. Natuurlijk, ik kan niet alle films behandelen, dan zou dit een te lang artikel worden. Dus zal ik, met mijn vreemde naam, me concentreren op Iran, mijn vaderland.

Ook dit jaar zag ik trieste dingen. Bij de vertoning van één Iraanse film was de regisseur in de zaal, maar hij meed contact met het publiek. Hij durfde niet met het publiek over zijn film in discussie te gaan, want hij was bang dat hij als hij terug zou komen in Iran zou worden gearresteerd. Een andere trieste gebeurtenis tijdens het festival betrof de Iraanse filmmaakster van een heel mooie film, die geen toestemming kreeg om naar het buitenland te gaan.

Ik vind het heel erg, maar ook ik moet zelfcensuur betrachten als ik over deze mensen schrijf. Omwille van hun veiligheid kan ik niet anders.

Time Passing
Het thema 'na jaren terug naar je eigen land' kwam in verschillende films naar voren, en veel Iraanse regisseurs die in allerlei landen woonachtig zijn, soms met een dubbele nationaliteit, hebben films met dit thema gemaakt. In al deze films waren de personages schuldig: ze keken met verkeerde ogen naar Iran en het Iraanse regime was de goedheid zelve – het was indirecte propaganda wat de klok sloeg: om in Iran een film te kunnen maken moesten de filmmakers zich aanpassen aan de ideeën van het regime. (Zie bijvoorbeeld mijn blog van vorig jaar over het IDFA in "Our summer in Tehran".)

In "Gozaran" (De tijd die voorbijgaat) van Frank Scheffer is dit laatste niet het geval. Nader Mashayekhi , een Iraanse componist, keert terug naar zijn vaderland na dertig jaar in Wenen te hebben gewoond. Hij wil een symfonieorkest formeren. Het land is voor hem helemaal nieuw en hij wil er meer over te weten komen. Maar na vier jaar in Iran wonen en werken met jonge, talentvolle mannelijke en vrouwelijke musici is hij zelf de wanhoop nabij en wordt hem indirect te verstaan gegeven terug te keren naar Wenen. Het is voor niets geweest.

In deze film is het personage op zoek naar zijn eigen identiteit, zijn eigen geschiedenis. Door middel van een symfonie van Gustav Mahler wil hij in een traditionele maatschappij met een traditioneel systeem een nieuw geluid laten horen. Maar in een traditionele maatschappij moet alles traditioneel zijn en blijven, ook de muziek. En in deze traditionele maatschappij zijn al heel veel soorten muziek verboden.

De film Gozaran heeft mooie beelden en de hoofdpersoon houdt van de gedichten van de grote Iraanse dichteres en soms worden die in de film voorgedragen. Maar de film is geen bewegende ansichtkaart of dichtbundel geworden. Frank Scheffer heeft geprobeerd dieper en bewuster naar de Iraanse maatschappij te kijken, en dat is hem gelukt.