Mon12222014

Last update09:39:36 AM GMT

Back Rubrieken Columns Beelden uit Amerika – 10 jaar later (1)

Beelden uit Amerika – 10 jaar later (1)

 

Jubilees #4

Ground zero en een mislukte Halloween

RogerWaters

Het mag paradoxaal klinken, maar de gedachte aan mijn eigen eindigheid lijkt moeilijker te accepteren dan het simpele besef dat je in de oorlog een 'eigen' kogel of 'eigen' granaat wacht. Maar in Sarajevo was het zo: voor iedereen was minstens één kogel of granaatscherf gereserveerd. De vraag was alleen: zou het raak zijn of niet? Dat laatste overkwam mij verscheidene malen, eenmaal kon ik zelfs mijn eigen kogel, afgevuurd door een sluipschutter, vasthouden en zorgvuldig bekijken. Hij had de marmeren tapkast geraakt van het café waar ik wijn zat te drinken, net een paar seconden nadat ik even was opgestaan. We vonden hem op de vloer, aan de andere kant van het vertrek. Met dat zielige klompje metaal in mijn hand ging ik weer aan tafel zitten en dronk mijn glas leeg. Het was alsof toen, met dat resterende halve glas wijn, een toekomst aanving die tot op heden zou duren. Alles daarvóór is verleden tijd.

Komt het misschien daardoor dat ik de tijd zo moeilijk in kalenderjaren kan meten, niet besefte dat er een nieuwe eeuw en een nieuw millennium waren aangebroken, en eerder een kenner van de 'apocalyps' werd dan een verkondiger van 'vooruitgang en nieuwe ontwikkelingen' - en dat alles, merkwaardig genoeg, zonder, uiterlijk althans, mijn levensvreugde en mijn gerichtheid op de mensen en de buitenwereld te verliezen? En dat ik geen cynicus of pessimist ben geworden en diep in mezelf weet dat ook ik niet onverschillig mag blijven? Want tien jaar (en nog tien jaar) na mijn eigen 'einde' draait de wereld nog steeds gewoon door.

Het breekpunt dat zich daarbij onwillekeurig opdringt, is 11 september 2001. Niet omdat de wereld op dat moment zo wezenlijk veranderde - voor mij was de wereld trouwens al veranderd aan het begin van de jaren negentig - maar door de sterke indruk die de gebeurtenissen van die dag maakten, de shocktoestand die ze teweegbrachten en de weerslag die ze hadden, niet alleen op de politieke en economische verhoudingen in de wereld, maar ook op talloze facetten van het gewone, dagelijkse leven.

In het najaar van 2001 was ik met nog dertig andere schrijvers uit de hele wereld uitgenodigd voor een literair programma in de Amerikaanse staat Iowa. Dat bood mij de gelegenheid om slechts slechts enkele maanden na de aanslag op het WTC naar New York te gaan. Een van de eerste plekken die ik daar bezocht, was 'Ground zero'. Met deze term werd voordien, vooral in de Westerse pers, het belegerde Sarajevo aangeduid. Van de Balkan was 'Ground zero' blijkbaar verplaatst naar een locatie die niemand zou verwachten: South Manhattan. Ik kijk over de afzetting: leegte en puinhopen. Een gigantische leegte, het gebied bleek nog veel groter dan ik daarvoor had gedacht. Het is verbijsterend zoveel als alle puinhopen ter wereld op elkaar lijken, waarvan het de puinhopen ook mogen zijn. Ook de brandlucht is hetzelfde. Op het onwaarschijnlijke af. Ik kon bittere lucht van een catastrofe al op enige straten afstand herkennen. Maar het griezeligst was de leegte die in de lucht boven de puinhopen hing. Net als in Sarajevo riep de pijnlijke, gapende leegte boven de plek waar ooit huizen of bomen hadden gestaan diep binnen in mij een dof, onbestemd gevoel op dat overeenstemde met de leegte die ze opriep in mijn ziel.

Pal tegen de afzetting rond 'Ground zero' stond een fraai kapelletje dat als door een wonder gespaard was gebleven. Ik wilde de leegte die bezit van me had genomen met een gebaar 'afkopen'. Door de nabijheid en de stank van die massaslachtplaats, het gevoel van massale pijn dat trillend in de lucht hing, het gevoel van Sarajevo in de lucht van New York, voelde ik me verplicht iets te doen. Ik ging het kerkje binnen om twee kaarsen voor de onschuldige slachtoffers te branden: één voor degenen die vlak achter de vitrage van de kerkramen waren omgekomen en één voor de doden in mijn geboortestad. Ik liep de stilte van de kerk binnen, waar tientallen kaarsjes onder de ramen flakkerden. Ik pakte meteen vier muntjes van een kwart dollar, maar snapte totaal niet hoe ik de kaarsjes aan moest steken en hoe ik het doorzichtige, rode plastic ervoor kon optillen of wegschuiven om erbij te komen. Eindelijk begreep ik het: de kaarsjes waren elektrische flikkerlichtjes, je moest ze aandoen door op een knopje te drukken. Ik was verbaasd en ook wat teleurgesteld, want ik had willen bidden bij de geur van was en het flakkeren van echte vlammetjes. Toch drukte ik maar op twee knopjes en 'ontstak' zo twee kaarsen. Rust is rust, herinnering is herinnering, Gods licht blijft licht, ook al is het elektrisch?

Er was nog een andere gebeurtenis die, zij het wat minder direct, diepe indruk op me maakte. Onze gastheren in Iowa deden hun best om ons zoveel mogelijk dingen uit het Amerikaanse leven 'uit de eerste hand' te laten proeven. En dus werden wij, de aan het International Writings' Programme deelnemende schrijvers uit landen als Indonesië, Nederland, Korea, Ierland, Israël, Rusland, Palestina, Georgië en Maleisië, vriendelijk uitgenodigd om bij iemand thuis Halloween te vieren. Op de veranda van een mooi en luxueus houten huis, welvoorzien van wijn en bier, zochten we een plekje, en in de koele schemering van de najaarsavond zaten we bij het kaarslicht te wachten. Op de keurige, met een rij bomen getooide straat was bijna niemand te zien. Slechts wat kinderen uit de buurt gingen de deuren langs, en dan nog alleen bij de mensen die ze goed kenden. Onze gastvrouw deed de hele avond haar uiterste best om uit te leggen hoe het allemaal had moeten gaan. Met iets van weemoed, alsof het ging over iets uit een ver, voorbij verleden, vertelde ze over het vrolijke gekrioel van de duizenden jongens en meisjes die met maskers op over straat gingen, aanbelden, liedjes zongen en dan iets lekkers kregen. Ik probeerde haar te troosten met mijn ervaring uit Sarajevo, namelijk dat angst niet eeuwig standhoudt, dat de mensen af en toe terug moeten naar het leven zoals ze zich dat wensen of het liefst zouden wensen, met alle kleine 'rituelen' die daaraan enige zin geven, zelfs als ze daarmee dat leven op het spel zetten. In Sarajevo konden geen bommen of sluipschutters ons er op den duur van weerhouden om concerten, theatervoorstellingen en filmfestivals te organiseren, de mensen riskeerden hun leven om erbij te kunnen zijn. Ik weet niet of mijn woorden haar wat troost gaven, maar dat jaar, onder de dreigende schaduw van de anthrax, bleken de Amerikanen ineens als de dood voor hun eigen Halloween. 

Beelden uit Amerika – 10 jaar later (1)

contact

Reacties en inzendingen
ex Ponto is een uitgave van On File, Associatie van vluchtelingjournalisten en schrijvers
ex Ponto is mede mogelijk gemaakt door:
Logo_Ministerie_OCW Logo_Democratie_en_Media Logo_StimuleringsFonds_voordePers
 

Colofon

ex Ponto

is een journalistiek magazine dat op internet verschijnt. Het merendeel van de artikelen wordt door vluchteling-journalisten en andere migranten geschreven. Met Nederlandse journalisten als gast.

 


ovidiusex Ponto

In 8 na Chr. verbant de Romeinse keizer Augustus de dichter Ovidius naar het verre Tomi (het huidige Constança in Roemenië) aan de Zwarte Zee, in de provincie Pontus. Ovidius schrijft daar zijn bekende Epistulae ex Ponto (Brieven uit de Zwarte Zee). Deze bundel bevat poëtische verzoekschriften die hij naar vrienden en invloedrijke Romeinen schreef om voor hem bij de keizer te bemiddelen om in zijn lotsbestemming te herzien. Ex Ponto is in de geschiedenis door verschillende schrijvers gebruikt als metafoor voor ballingschap.